Yatırım Sözlüğü
Borsa, fon, makro, kripto ve türev piyasalarındaki 93 temel terimin tanımı, formülü, yorumu ve tuzakları.
93 terim
A
- Açığa satışAçığa satış, sahip olunmayan bir hissenin ödünç alınarak satılması ve fiyat düştüğünde daha ucuza geri alınıp iade edilmesiyle kazanç hedefleyen işlemdir.
- Açılış ve kapanış seansıAçılış ve kapanış seansları, emirlerin belirli bir süre toplanıp tek bir denge fiyatından eşleştirildiği tek fiyat dönemleridir.
- Aktif kârlılığı (ROA)Aktif kârlılığı, net kârın toplam varlıklara oranıdır ve şirketin sahip olduğu tüm kaynakları ne kadar verimli kullandığını gösterir.
- Altın ons ve gram fiyatıOns altın, uluslararası piyasada dolar cinsinden fiyatlanan 31,1035 gramlık birimdir; gram altın ise ons fiyatının dolar kuruyla TL’ye çevrilip grama bölünmüş halidir.
- Analist konsensüsüAnalist konsensüsü, bir hisseyi izleyen tüm aracı kurumların hedef fiyat ve önerilerinin ortalaması ya da dağılımıdır.
- Anlık fon tahminiAnlık fon tahmini, fonun açıklanmış portföy dağılımını gün içi piyasa fiyatlarıyla değerleyerek resmi fiyat açıklanmadan önce fon getirisini yaklaşık olarak hesaplayan yöntemdir.
- Aracı kurum dağılımıAracı kurum dağılımı, bir hissede hangi aracı kurumların ne kadar alım ve satım yaptığını gösteren işlem verisidir.
B
- Bedelli sermaye artırımıBedelli sermaye artırımı, şirketin mevcut ortaklarından belirli bir fiyattan yeni pay karşılığı nakit toplamasıdır.
- Bedelsiz sermaye artırımıBedelsiz sermaye artırımı, şirketin iç kaynaklarını (kâr ya da yedekler) sermayeye ekleyerek ortaklara para almadan yeni pay vermesidir.
- BES (Bireysel Emeklilik Sistemi)BES, bireylerin çalışma hayatında düzenli katkı payı ödeyerek emeklilik dönemi için birikim yaptığı, devlet katkısıyla desteklenen gönüllü tasarruf sistemidir.
- Beta katsayısıBeta, bir hissenin getirisinin piyasa endeksi (BIST 100) getirisine olan duyarlılığını ölçen risk katsayısıdır.
- BIST 100 endeksiBIST 100, Borsa İstanbul’da işlem gören, piyasa değeri ve işlem hacmi en yüksek 100 hisseden oluşan ana gösterge endeksidir.
- BIST 30 endeksiBIST 30, Borsa İstanbul’un en büyük ve en likit 30 hissesinden oluşan, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerine de dayanak olan endekstir.
- BilançoBilanço, şirketin belirli bir tarihteki varlıklarını, borçlarını ve özkaynağını gösteren finansal tablodur.
- Bitcoin (BTC)Bitcoin, 2009’da Satoshi Nakamoto takma adıyla yaratılan, arzı 21 milyon adetle sınırlı ilk ve en büyük kripto paradır.
- Borçlanma araçları fonuBorçlanma araçları fonu, portföyünün en az %80’ini devlet tahvili, hazine bonosu, özel sektör tahvili ve benzeri sabit getirili menkul kıymetlere yatıran fondur.
- Borsa endeksiEndeks, seçilmiş bir hisse grubunun fiyat performansını tek bir sayıyla özetleyen ağırlıklı göstergedir.
- Brüt kâr marjıBrüt kâr marjı, satışlardan satışların maliyeti düşüldükten sonra kalan kârın satışlara oranıdır ve ürün başına kârlılığı gösterir.
C
D
- Defter değeriDefter değeri, şirketin muhasebe kayıtlarına göre toplam varlıklarından toplam yükümlülüklerinin çıkarılmasıyla bulunan özkaynak değeridir.
- Destek ve dirençDestek, fiyatın düşerken alıcı bulup durakladığı; direnç, yükselirken satıcıyla karşılaşıp zorlandığı fiyat seviyesidir.
- Devre kesiciDevre kesici, endeks ya da hisse fiyatı belirli bir eşiğin ötesinde hareket ettiğinde işlemleri geçici olarak durduran otomatik mekanizmadır.
- Döviz kuruDöviz kuru, bir ülke parasının başka bir ülke parası cinsinden fiyatıdır; Türkiye’de en çok izlenen kurlar USD/TRY ve EUR/TRY’dir.
E
- Emeklilik fonuEmeklilik fonu, Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) katılımcılarının birikimlerinin yatırıldığı, emeklilik şirketleri tarafından kurulan ve portföy yönetim şirketlerince yönetilen fondur.
- Emir tipleri (limit ve piyasa emri)Limit emir, belirlenen fiyattan ya da daha iyisinden gerçekleşmesi istenen emirdir; piyasa emri ise fiyat belirtmeden o anki en iyi fiyattan hemen gerçekleşen emirdir.
- Endeks ağırlığıEndeks ağırlığı, bir hissenin endeks değeri içindeki payıdır; hissenin halka açık piyasa değerinin endeksteki tüm hisselerin toplamına oranıyla bulunur.
- EnflasyonEnflasyon, mal ve hizmetlerin genel fiyat düzeyinin sürekli artması ve paranın satın alma gücünün azalmasıdır.
- ETF (Borsa Yatırım Fonu)ETF, bir endeksi ya da varlık sepetini takip eden ve hisse senedi gibi borsada gün içinde alınıp satılabilen yatırım fonudur.
F
- F/K (Fiyat/Kazanç) oranıF/K oranı, hisse fiyatının hisse başına yıllık net kâra bölünmesiyle bulunur ve yatırımcının bir birim kâr için kaç birim ödediğini gösterir.
- Faaliyet kârıFaaliyet kârı, brüt kârdan pazarlama, genel yönetim ve ar-ge giderleri düşüldükten sonra kalan, şirketin ana işinden ürettiği kârdır.
- FAVÖKFAVÖK, faiz, amortisman ve vergi öncesi kârdır; şirketin ana faaliyetlerinden ürettiği nakit benzeri kârı ölçer.
- FD/FAVÖK (Firma Değeri/FAVÖK) oranıFD/FAVÖK, şirketin borç dahil toplam değerini (firma değeri) faiz, vergi ve amortisman öncesi kârına bölerek borç yapısından bağımsız bir değerleme verir.
- Fiili dolaşımdaki payFiili dolaşım, MKK kayıtlarına göre gerçekten borsada el değiştirebilen pay miktarı ve oranıdır.
- Fon birim pay fiyatıFon birim pay fiyatı, fonun net varlık değerinin toplam pay sayısına bölünmesiyle her gün hesaplanan, bir katılma payının değeridir.
- Fon büyüklüğüFon büyüklüğü, bir yatırım fonunun yönettiği toplam varlıkların (portföy değerinin) TL cinsinden tutarıdır.
- Fon risk değeriFon risk değeri, fonun geçmiş fiyat dalgalanmasına (volatilite) göre 1 (en düşük) ile 7 (en yüksek) arasında belirlenen standart risk göstergesidir.
- Fon yönetim ücretiYönetim ücreti, fon portföyünü yöneten şirketin fon varlıklarından günlük olarak tahsil ettiği, yıllık yüzde olarak ifade edilen ücrettir.
G
H
- Halka açıklık oranıHalka açıklık oranı, şirket sermayesinin borsada serbestçe işlem gören bölümünün toplam sermayeye yüzdesidir.
- Halka arzHalka arz, bir şirketin paylarını ilk kez ya da ek olarak geniş yatırımcı kitlesine satarak borsada işlem görmeye başlamasıdır.
- Hareketli ortalamaHareketli ortalama, son N günün kapanış fiyatlarının ortalamasını her gün yeniden hesaplayarak fiyat gürültüsünü süzen ve trendi gösteren teknik analiz aracıdır.
- Hedef fiyatHedef fiyat, bir analistin değerleme modeline göre hissenin genellikle 12 ay içinde ulaşmasını beklediği fiyattır.
- Hisse başına kâr (HBK)Hisse başına kâr, net dönem kârının toplam pay sayısına bölünmesiyle bulunur ve her bir payın hak ettiği kârı gösterir.
- Hisse senedi fonuHisse senedi fonu, portföyünün en az %80’ini Borsa İstanbul’da işlem gören hisse senetlerine yatıran yüksek riskli, yüksek getiri potansiyelli fondur.
İ
K
- Kaldıraç oranıKaldıraç oranı, şirketin toplam yükümlülüklerinin toplam varlıklarına ya da özkaynağına oranıdır ve varlıkların ne kadarının borçla finanse edildiğini gösterir.
- KAP (Kamuyu Aydınlatma Platformu)KAP, borsa şirketlerinin finansal tablolarını, özel durum açıklamalarını ve diğer yasal bildirimlerini yayınladığı resmi elektronik platformdur.
- Karşılaştırma ölçütü (benchmark)Karşılaştırma ölçütü, bir fonun performansının kıyaslandığı, fon stratejisine uygun endeks ya da endeks bileşimidir.
- Katılım fonuKatılım fonu, faizsiz finans ilkelerine uygun olarak kira sertifikası (sukuk), katılım hesabı ve danışma kurulu onaylı hisse senetlerine yatırım yapan fondur.
- Kredili işlem (kredili menkul kıymet)Kredili işlem, yatırımcının aracı kurumdan kredi kullanarak kendi parasından daha fazla hisse almasıdır.
- Kripto paraKripto para, merkezi bir otoriteye bağlı olmadan blokzincir teknolojisi üzerinde kriptografik yöntemlerle üretilen ve transfer edilen dijital varlıktır.
- KYD endeksleriKYD endeksleri, Kurumsal Yatırımcı Yöneticileri Derneği tarafından hesaplanan ve fonların karşılaştırma ölçütü olarak kullanılan tahvil, repo, mevduat, altın ve eurobond getiri endeksleridir.
L
- LikiditeLikidite, bir varlığın fiyatını önemli ölçüde etkilemeden hızla alınıp satılabilme kolaylığıdır.
- Likit oran (asit-test oranı)Likit oran, stoklar hariç dönen varlıkların kısa vadeli yükümlülüklere oranıdır ve şirketin stok satmadan borçlarını ödeme gücünü gösterir.
- LotLot, borsada alım satımın yapıldığı standart işlem birimidir; Borsa İstanbul’da 1 lot, 1 TL nominal değerli 1 adet paya eşittir.
M
- MACDMACD, iki üssel hareketli ortalamanın farkını izleyerek trendin yönünü ve momentumunu gösteren teknik analiz göstergesidir.
- Mevduat faiziMevduat faizi, bankaya belirli bir vadeyle yatırılan paraya bankanın ödediği yıllık faiz oranıdır.
- Model portföyModel portföy, aracı kurum araştırma birimlerinin en beğendiği hisselerden oluşturduğu ve performansını izlediği örnek portföydür.
N
- Nakit akış tablosuNakit akış tablosu, şirketin bir dönemde işletme, yatırım ve finansman faaliyetlerinden ne kadar nakit ürettiğini ve harcadığını gösterir.
- Net borç / FAVÖKNet borç/FAVÖK, şirketin faizli borçlarından nakdi düşüp FAVÖK’e bölerek borcun kaç yıllık operasyonel kârla ödenebileceğini gösterir.
- Net kâr (net dönem kârı)Net kâr, tüm giderler, finansman maliyetleri ve vergi düşüldükten sonra şirkete kalan dönem kârıdır.
- Net varlık değeri (NAV)Net varlık değeri, fonun tüm varlıklarının piyasa değerinden borç ve giderlerin düşülmesiyle bulunan toplam değeridir; pay sayısına bölündüğünde birim pay fiyatını verir.
O
Ö
P
- Para piyasası fonuPara piyasası fonu, vadesine en fazla 184 gün kalmış, yüksek likiditeli mevduat, repo ve kısa vadeli borçlanma araçlarına yatırım yapan düşük riskli fondur.
- PD/DD (Piyasa Değeri/Defter Değeri) oranıPD/DD, şirketin piyasa değerinin bilançodaki özkaynak (defter) değerine oranıdır; piyasanın şirketin net varlıklarına biçtiği primi gösterir.
- Piyasa değeriPiyasa değeri, şirketin toplam pay sayısı ile güncel hisse fiyatının çarpımıdır; borsanın şirkete biçtiği toplam değerdir.
- Piyasa yapıcıPiyasa yapıcı, belirli bir menkul kıymette sürekli alış ve satış kotasyonu vererek likidite sağlamakla yükümlü aracı kurumdur.
- Politika faiziPolitika faizi, TCMB’nin bankalara bir hafta vadeli repo ihalelerinde uyguladığı ve para politikasının temel aracı olan faiz oranıdır.
R
- Reel getiriReel getiri, bir yatırımın nominal getirisinden enflasyonun arındırılmasıyla bulunan, satın alma gücündeki gerçek değişimdir.
- RSI (Göreceli Güç Endeksi)RSI, son dönemdeki yükseliş ve düşüş büyüklüklerini karşılaştırarak hissenin aşırı alım ya da aşırı satım bölgesinde olup olmadığını 0–100 arasında gösteren momentum göstergesidir.
S
- Satışlar (hasılat)Satışlar, şirketin ana faaliyetinden bir dönemde elde ettiği toplam gelirdir ve gelir tablosunun ilk satırıdır.
- SeansSeans, borsada işlemlerin yapıldığı, açılış ve kapanış saatleri belirli işlem dönemidir.
- Sektör endeksiSektör endeksi, aynı sektörde faaliyet gösteren şirketlerin hisselerinden oluşan ve o sektörün performansını ölçen endekstir.
- Serbest fonSerbest fon, yalnızca nitelikli yatırımcılara satılabilen ve portföy sınırlamalarından muaf, kaldıraç ve türev kullanabilen esnek stratejili fondur.
- Spread (alış-satış makası)Spread, bir varlık için en iyi alış (bid) fiyatı ile en iyi satış (ask) fiyatı arasındaki farktır ve işlem maliyetinin görünmez kısmıdır.
- StablecoinStablecoin, değeri dolar gibi bir itibari paraya ya da bir varlığa sabitlenmiş, fiyat istikrarı hedefleyen kripto paradır.
- StopajStopaj, yatırım gelirleri üzerinden ödeme anında kaynakta kesilen ve devlete aktarılan vergidir.
Ş
T
- Takas ve takas dağılımıTakas, alım-satım sonrası payların ve paranın el değiştirmesi; takas dağılımı ise payların hangi saklama kurumlarında tutulduğunu gösteren tablodur.
- Tavan ve taban fiyatTavan ve taban, bir hissenin gün içinde ulaşabileceği en yüksek ve en düşük fiyat sınırlarıdır; Borsa İstanbul’da genellikle referans fiyatın ±%10’udur.
- TEFAS (Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu)TEFAS, Türkiye’deki yatırım fonlarının tek bir hesaptan, herhangi bir banka ya da aracı kurum üzerinden alınıp satılabildiği merkezi elektronik platformdur.
- Temettü (kâr payı)Temettü, şirketin dönem kârının bir bölümünü ortaklarına nakit ya da hisse olarak dağıtmasıdır.
- Temettü verimiTemettü verimi, hisse başına ödenen yıllık nakit temettünün hisse fiyatına oranıdır ve hissenin nakit getiri oranını gösterir.
- TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi)TÜFE, hanehalkının tükettiği mal ve hizmetlerden oluşan sabit bir sepetin fiyat düzeyini ölçen ve tüketici enflasyonunun hesaplandığı endekstir.
V
- Vadeli işlem sözleşmesiVadeli işlem sözleşmesi, bir varlığı gelecekteki belirli bir tarihte bugünden belirlenen fiyattan alma ya da satma yükümlülüğü veren standart türev sözleşmedir.
- ValörValör, bir işlemin gerçekleştiği tarih ile paranın ya da menkul kıymetin hesaba fiilen geçtiği tarih arasındaki süredir.
- VarantVarant, ihraççı bir aracı kurum tarafından çıkarılan ve sahibine dayanak varlığı belirli fiyattan alma ya da satma hakkı veren, borsada hisse gibi işlem gören menkul kıymetleştirilmiş opsiyondur.
- VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası)VİOP, Borsa İstanbul bünyesinde endeks, hisse, döviz, altın ve emtia üzerine vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin işlem gördüğü türev piyasasıdır.
- Volatilite (oynaklık)Volatilite, bir varlığın fiyatının belirli bir dönemde ne kadar dalgalandığını ölçen, genellikle getirilerin standart sapmasıyla ifade edilen risk göstergesidir.
Y
- Yapay zekâ adil fiyatYapay zekâ adil fiyat, makine öğrenmesi modellerinin finansal oranlar, fiyat geçmişi ve piyasa verilerinden hesapladığı, hissenin bugünkü fiyatına karşı tahminî değeridir.
- Yatırım fonuYatırım fonu, birçok yatırımcıdan toplanan paranın profesyonel bir portföy yöneticisi tarafından hisse, tahvil, altın gibi varlıklara yatırıldığı kolektif yatırım aracıdır.
Sözlük hakkında
Borsa, yatırım fonu, makroekonomi, kripto ve türev piyasalarında en sık karşılaşılan 93 terimin sade tanımı, hesaplama yöntemi, yorumlama ipuçları ve tuzakları. Her terim sayfasında ilgili kavramlara bağlantılar ve mümkün olduğunda BIST verisiyle canlı örnek bulunur.
Sık sorulan sorular
Sözlükteki tanımlar hangi kaynaklara dayanır?
Tanımlar SPK, Borsa İstanbul, TCMB ve TÜİK’in kamuya açık düzenleme ve metodoloji belgeleri ile genel kabul görmüş finans literatürüne dayanır; canlı örnekler IdealData lisanslı 15 dakika gecikmeli BIST verisinden alınır.
Sözlük yatırım tavsiyesi içerir mi?
Hayır. Sözlük yalnızca kavramları açıklar; hiçbir terim sayfası belirli bir hisse, fon ya da varlığın alınması veya satılması yönünde öneri içermez.
Bir terimi bulamazsam ne yapmalıyım?
Sözlük düzenli olarak genişletilmektedir. Eksik gördüğünüz terimleri metodoloji sayfasındaki iletişim kanalları üzerinden bildirebilirsiniz.
Yatırımcı.AI AraştırmaMetodoloji